< Historie
Historische VOORWERPEN
Een historische bron is elk object dat rechtstreeks informatie geeft over het verleden en zelf
dus ook uit het verleden komt. Voorwerpen maken
geschiedenis. Maar welke voorwerpen
precies?.
In de 14e eeuw is in en rond de vesting Steenwijk heel wat af gevochten.
Door de Geldersen, de Friezen, de Zwollenaren.
De Steenwijkers zelf waren ook niet mis. Steenwijk stond onder het toezicht van de bisschop
van Utrecht, die zelf weer aangestuurd werd door keizer Karel V.
Moedig.
Omdat een aanval van de Friezen moedig was afgeslagen, kreeg Steenwijk in 1523 van de
bis-schop van Utrecht het recht meer markten te organiseren.
De omringende dorpen zagen hun inkomsten verdwijnen en namen drastische maatregelen.
Steenwijk werd bijna totaal verwoest.
Het gezag over Steenwijk werd toegewezen aan de Stadhouder van Friesland en Overijssel.
Georg Schenck
De Stadhouder Georg Schenck van Toutenburg (1480-1540) besliste in overleg met Karel V,
dat Steenwijk door de inlijving bij Friesland het recht verloor op de Steenwijker Kamp en de
helft van inkomsten uit de handel.
Een soort belasting aan de Keizer en de Stadhouder.
Brief
In 1534 werd Steenwijk aan Overijssel overgedragen. Dat had gevolgen voor de stad. Oude schulden
moesten betaald worden. De Keizer gaf Steenwijk daarom de Kamp en andere privileges weer terug. Dat
staat in de akte uit 1534 van Karel V. Deze belangrijke akte is zorgvuldig bewaard gebleven en kan nog
steeds bekeken worden.
Een verkorte weergave uit de akte: 'Karel, keizer enz. geeft, daar de stad door hare hereniging met
Overijssel wordt verplicht tot betaling van hare oude schulden aan dit landschap, aan Steenwijk, tot
onderhoud harer vestingwerken, terug de inkomsten van de Zuider-meenthe en van de landerijen, de
stadsweren en het Loo, welke inkomsten in 1523 waren bestemd ten behoeve van de keizer en tot
onderhoud van het blokhuis binnen de stad, behoudende de keizer voor zich en zijne nakomelingen de
eveneens in 1523 van de stadsinkomsten afgescheiden halve waag en de turfmanden en bovendien
jaarlijks twintig wagens turf ten behoeve van onze officier van Steenwijk.
Burgerboek
Een burger was iemand die de eed op het stadsrecht had afgelegd.
Dit betekende dat hij werd ingeschreven in het Burgerboek en mocht delen in de
voorrechten die zijn stad in de Middeleeuwen door stadsrechten had verkregen.
Deze voorrechten waren bijvoorbeeld vrijstelling van tolgelden, toegang tot het
lidmaatschap van een ambachtsgilde of berechting door de stedelijke rechtbank of
het vee laten weiden op de gemeenschappelijke stadsweide (de Meenthe).
Nieuwkomers. Een vreemdeling werd niet zomaar burger. Je moest genoeg geld
bezitten om je gezin te onderhouden en de belastingen te betalen.
Je moest kunnen aantonen waar je eerder had gewoond, welk beroep je uit-
oefende en welke godsdienst je had. Borg werd je goedgekeurd door de Magistraat,
dan moest je borggeld betalen zodat je niet snel voor bijstand zou komen. En je
moest de eed van trouw aan de stad afleggen. Je verloor je burgerschap en je borg
als je langer dan een jaar en een dag buiten de stad gewoond had. Grootburgers en
Kleinburgers. Iedereen die in Steenwijk werd geboren, was automatisch grootburger.
Zij hadden meer rechten.
Bijvoorbeeld om in het stadsbestuur te worden gekozen. Kleinburgers waren de
nieuwkomers. Soms werden zij toch grootburgers, bijvoorbeeld als de stad de
nieuwe bewoners hard nodig had.
Burgemeesterstoel
Deze fraai bewerkte burgemeesterszetel werd in 1919 vervaardigd in de meubelmakerij van de
gebroeders Monsieur aan de Jan Hendrik Tromp Meestersstraat in Steenwijk.
Oorspronkelijk werd deze stoel vergezeld van maar liefst veertien bijbehorende fauteuils: voor de twee
wethouders, de elf gemeenteraadsleden en de gemeente-secretaris.
Helaas zijn die hier niet meer aanwezig. Alle waren gemaakt van savoyaans (uit Zuidoost Frankrijk)
eiken-hout. De burgemeesters stoel is aan de bovenzijde voorzien van het stads-wapen in de vorm van
een prachtig gebeeldhouwd opzetstuk met een afbeelding van Sint Clemens met de bisschopsstaf en
een bekroond schild met daarop het Steenwijker anker.
Dit is gemaakt door Hendrik Middelwijk, beeldhouwer en houtsnijder bij de meubelmakerij van
Monsieur.
De raadszetels maakten deel uit van het nieuwe interieur van Rams Woerthe, dat op 28 maart 1919
officieel als gemeentehuis in gebruik was genomen.
Tot aan de gemeentelijke herindeling van Noordwest-Overijssel in1973, waarbij Steenwijkerwold en Steenwijk werden
samengevoegd, bleef het meubilair in gebruik.
In de nieuwe gemeente Steenwijk paste het oude Steenwijker stadswapen niet meer.
De burgemeesterstoel en de andere stoelen werden vervangen en voorlopig opgeslagen op de stadswerf. Later zijn ze op
mysterieuze wijze verkocht en kwamen ze in bezit van een antiekhandelaar, die de 'gewone' stoelen weer doorverkocht, maar
de fraaie burgemeesterszetel zelf behield.
In 2003 kreeg de gemeente Steenwijkerland de mogelijkheid de stoel weer te verwerven.
Na een grondige restauratie is het nu weer een pronkstuk in het gebouw waar hij vele jaren werd gebruikt: In de stijlkamer van
Rams Woerthe.
Maar nu staat de stoel in het Stadsmuseum.
Gedichten van Dirk Ram
Gedicht te vinden van de omroeper Dirk de Ram over
de volmacht Clarenberg, die zijn gelag en boeten niet
had betaald.
Hier onder een transscriptie er van.
'Dees boetten die hier onder staan
Moet gij niet om na huijs toe gaen
Zonder te zeggen goede nagt
En zelfs te hebben overdagt
Een burgemeester van de raad.
En mede lid der magistraad
Gaad zonder spreken van 't stadhuijs
Sluijp stanten na zijn eijgen huijs
Niet eens betaald zijn eijgen schuld
Ses stuijvers hebben wij geduld
Het spijt mijn van die goede man.
Dat hij niet meerder drinken kan.
Ik drink voor hem een glas of vier.
Een ander seeven nae de zwier.
Wij hebbent al daer opgezet.
De man is ziek hij moet nae bet.
Deeze aan Clarenberg geintineert.
Zijn vrouw gesproken en worde verveert.
Hij lag te bed zijn hooft deed zeer.
Zijn vrouw ging wegh en sprak niet meer.
Dit zeg en luijg ik als ik daer kwam.
Dat dit de waerheijt is Dirk de Ram'.
Keurboek van 1570
Aan het einde van de zestiende eeuw was het rechtssysteem in
Steenwijk een rommeltje.
De burgers klaagden steen en been over willekeur van de
schepenen bij het rechtspreken en ook de bestuurders zelf
waren ontevreden.
Wetgeving en rechtspraak waren in die tijd veelal een lokale
zaak, waardoor de kwaliteit nogal eens te wensen over liet.
Zo ook dus in Steenwijk. De ontevredenheid stamde
waarschijnlijk al van voor 1544.
In dat jaar begon Mr. Henricus Boeghel namelijk aan een nieuw
Stadsboek. Hij werkte er jaren aan, maar zou het nooit
afronden. In 1557 werd hij, waarschijnlijk op staande voet,
ontslagen.
Daarna kwam het werk aan de Steenwijk-se regelgeving jaren lang stil te liggen.
Elders in de rubriek 'Schatten van het archief' kunt u meer in-formatie vinden over het Stadsboek van
Boeghel. (Gemeentelijk archief).
Nieuw wetboek
In 1576 besloot het stadsbestuur dat het nu toch echt hoog tijd werd voor een nieuw
wetboek. Mr. Zigher ter Stege kreeg de opdracht om een nieuw keurboek op te stellen. Ter
Steghe was geboren in 1535 als zoon van Gheert ter Stege, de burgemeester van Steenwijk.
In 1557 werd hij benoemd als stadssecretaris, als opvolger van Henricus Boeghel.
Dit ambt zou hij tot aan zijn dood in 1605 beoefenen. De tien jaar dat Steenwijk onder
Spaans bestuur viel (1582-1592) bracht Ter Steghe door in Hasselt, waar hij hetzelfde werk
deed.
Na Steenwijks ontzet kwam hij terug.
Ter Stege schreef een strafwetboek met 26 hoofdstukken. Het was de eerste keer dat de
verschillende verordeningen ('keuren') per hoofdstuk geordend werden.
Er werd per overtreding een keuze gegeven uit strafmaten al naar gelang de ernst van de
overtreding. Dit moest de willekeur bij het rechtspreken tegengaan.
Het keurboek van Ter Stege staat bekend als een voortreffelijk wetboek voor zijn tijd, zie de
afbeelding linksonder (klik op de afbeelding voor een groter formaat). Het werd ingevoerd
in 1579. Ter Steghe was ook begonnen aan een burgerlijk wetboek, maar dat kon niet
ingevoerd worden door de oorlog met Spanje.
In 1609 is het wetboek in herziene vorm toch nog ingevoerd.
Het keurboek van Ter Steghe bevindt zich in ons archief, maar er zijn ook verschil-lende
uitgaven en publicaties van en over het boek.
Monsterrollen
Rond 1600 werd door Prins Maurits een hervorming doorgevoerd van het leger.
Hij liet zijn mannen ook in rustiger perioden oefenen zonder echt te vechten, zodat automatismen
ontstonden en de manschappen geen tijd hadden om op rooftocht te gaan.
Deze oefensessies werden door de bevolking met verbazing bekeken, maar men vond het ook vermakelijk.
Uiteindelijk wierp al dat effening wel zijn vruchten af. In die tijd bestond het leger uit huurlingen.
Monsterrollen zijn lijsten met de namen van soldaten die dienst namen of aanmonsterden in dit zogeheten
Staatse Leger.
Naast deze soldaten zijn vaak ook een arts, geestelijke, schrijver, trompetter en tam-boer in de
administratie te vinden. Vaak kregen ze een contract voor een seizoen.
Een seizoen begon in het voorjaar en eindigde in het najaar. In de winter werd er over het algemeen niet
gevochten. De weersomstandigheden lieten dat vaak niet toe.
Ook in Steenwijk waren soldaten gelegerd.
De Steenwijkse monsterrollen beginnen in 1644 en lopen door tot 1686. Voor mensen die zich bezighouden
stamboomonderzoek kunnen de rollen interessant zijn, aangezien soms de plaats van herkomst van de
soldaat vermeld staat. Er komen bijvoorbeeld ook namen van soldaten uit Oost-Europa in voor.
Omdat de monsterrollen voor één seizoen werden opgemaakt, komt het regelmatig voor dat de naam van
een militair meerdere malen wordt vermeld.
Ook voor de Monsterrollen geldt dat het aanbeveling verdient om verschillende schrijfwijzen te proberen
bij het onderzoek in deze bron.
Stadsrechten
Het oudste stuk in het gemeentearchief van Steenwijkerland is een charter van meer dan
650 jaar oud dat Vollenhove stadsrecht geeft.
Het stadsrecht is in 1354 door de bisschop van Utrecht, Jan van Arkel, aan Vollenhove
gegund.
Stadsrecht. In de Middeleeuwen was het voor gebieden met veel handel en nijverheid
noodzakelijk een eigen rechtspraak te hebben. Dit was nodig omdat men niet uit de
voeten kon met de rechtspraak van het platteland.
Na de 80-jarige oorlog (1568-1648) kwam met de stichting van de Republiek der Zeven
Verenigde Nederlanden een einde aan de behoefte een apart lokaal stads-rechtsysteem
te hebben.
Drie steden.
Drie echte steden heeft de gemeente Steenwijkerland binnen haar grenzen.
De oudste is Steenwijk, Vollenhove de middelste, Blokzijl het nakomertje.
Blokzijl is wat betreft het verkrijgen van het stadsrecht een vreemde en unieke eend in de
bijt. In het rampjaar 1672 kende stadhouder Willem III Blokzijl als enige plaats in de
Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden het stadsrecht toe.
Blokzijl verdiende het.
De Blokzijligers hadden samen met de Friezen de bisschop van Münster, Bernhard van
Galen (alias Bommen Berend), en z'n troepen verjaagd.
Jammer genoeg waren de privileges van kor-te duur.
Steenwijk.
De stadsrechten van Steenwijk zijn helaas verbrand in 1523 toen bijna de gehele stad door
brand werd verwoest.
Dit i s het Stadsrechten document van
Vollenhove.
Stadsboek 1544
Een Stadsboek gaat over wetten, rechtspraak en regelgeving.
Iedere stad maakte haar eigen bepalingen, totdat landelijk geldend recht werd ingevoerd.
Stadssecretaris.
Aan dit Stadsboek is tussen 1544 en 1557 gewerkt door de Stadssecretaris mr. Henricus
Boeghel. In 1557 werd Boeghel (waarschijnlijk) op staande voet ontslagen en opgevolgd
door Mr. Zicher ter Steghe die pas in 1576 een geheel nieuw Stadsboek ging schrijven.
Opnieuw begonnen.
Toen Henricus Boeghel met zijn klus begon, waren de oude Steenwijker stadsregels
volgens de Magistraat (het stadsbestuur) niet meer toereikend voor de moderne 16e
eeuwse bevolking. Een andere lezing is dat het hele stadsarchief in 1523 bij een inval van
de Geldersen in vlammen is opgegaan. Hoe dan ook: Boeghel is in 1544 helemaal
opnieuw begonnen te Tekeningen.
Boeghel had een handschrift, waar we nu nog steeds van kunnen genieten. Prachtige, in
gotische stijl getekende hoofden, voorzien van de mooiste beginlet-ters. Tussen die
prachtige letters staan tekeningen. Zijn het spotprentjes? Zelfportretten? Zat Boeghel zich
te vervelen tijdens de vergaderingen? Of heeft zijn opvolger Zicher ter Steghe
huisgehouden in het Stadsboek?.
Heilige Sint Adelbertus
In de Grote Kerk staat een 74 cm hoog eikenhouten beeldje van de heilige Sint Adelbertus.
Ooit, in 1570, werd dit beeld door pastoor J. Roberink uit Steenwijk geschonken aan de eerste aartsbisschop van Utrecht, Frederik
Schenck van Toutenburg.
Dat gebeurde dus in de tijd dat nog de naweeën gevoeld werden van de Beeldenstorm.
Mogelijk heeft pastoor Roberink door deze schenking het beeldje voor vernieling willen behoeden. Het is voor onbepaalde tijd in
bruikleen afgestaan door het Rijksmuseum. Het Catharijne Convent in Utrecht.
De maker van het beeld is onbekend, maar wie was deze Adelbertus? Adelbertus was een uit Northumberland (Engeland) afkomstige
diaken. Sinds 1981 bevindt zich in het zuidkoor. Die samen met Willibrord, in 690 vanuit Ierland het Kanaal zou zijn overgestoken om in
onze streken te prediken en wonderen te verrichten. Hij zou een zeer nederig persoon zijn geweest.
Na zijn dood op 25 juni 740 werd hij door de dorpelingen van Egmond begraven en werd er boven zijn graf een kapelletje gebouwd.
Na zijn dood gebeurden er vele wonderen, zodat er veel pelgrims naar zijn graf kwamen.
Nog altijd wordt het gebeente van Adelbertus, de schutspatroon van Egmond, vereerd in de kapel van het benedictijner klooster in
Egmond Binnen. Daar, onder het altaar, ligt sinds 1984 de zorgvuldig uit minuscule brok stukjes gereconstrueerde schedel van
Adelbertus.
Deze schedel, waarvan de exacte ouderdom is vastgesteld, werd toen op feestelijke wijze overgebracht van de Adelbertusakker naar
de abdij-kerk.
Adelbertus wordt in andere bronnen meestal afgebeeld als aartsdiaken met een geopend boek en een lelie in zijn hand.
Omdat hij van koninklijke afkomst zou zijn, ziet men soms aan zijn voeten een kroon en een scepter.
Steenwijker almanak
We zien hier drie verschillende uitvoeringen van de bekende Steenwijker Almanak. De almanak was één van
de oudste middelen om de mens een beetje houvast te geven in de dagelijkse gang van zaken en in de
jaarlijkse cyclus van gebeurtenissen in het leven op het platteland.
Het was een boekje met een kalender van dagen, weken en maanden, aan-gevuld met diverse gegevens zoals de stand
van zon en maan, de feest-, gedenk- en marktdagen, tijden van eb en vloed, soms ook weersvoorspellingen en
astrologische gegevens. Het woord 'almanak' werd voor het eerst in 1266 door Roger Bacon gebruikt in zijn verhandeling
Opus Maius. Het komt van het Arabische woord 'al manakh', waarmee het klimaat of de seizoenen worden bedoeld. De
eerste gedrukte almanakken, goedkoper dan de geschreven exemplaren en dus voor een groter publiek bereikbaar,
verschenen in 1460.
De eerste Nederlandse almanak was de schaapherderskalender die in 1494 werd uitgebracht.
De nog steeds uitgegeven Enkhuizer Almanak kwam voor het eerst in 1632 op de markt. In 1664 begon Obbe Spanjaard
met het uitgeven van de Nieuwe Cronijk, de Steenwijker almanak. Hoe dit boekje er precies heeft uitgezien is niet bekend.
Mogelijk heeft er op de voorzijde al een afbeelding gestaan van de stad Steenwijk. Op de laatste ons bekende Steenwijker
Almanak uit 1938 staat dat het de 273ste jaargang is.
Het uiterlijk is in de loop der jaren wel enigszins gewijzigd, zowel wat kleur als wat formaat betreft. In 1768 spreekt men van
de Steenwijcker Schrijf-Almanach van Obbe Spanjaard, boekdrukker, met een privilege voor vijftien jaar. Het is een
ingenaaid boekje van 13 bij 8 centimeter, met na elke halve maand één of twee blanco pagina's. Hierop konden dan allerlei
aante-keningen worden gemaakt. Het schutblad was bedrukt met een rechthoekige afbeelding van de stad Steenwijk,
maar nog zonder molens aan beide zijden; het omslag was onbedrukt. Het was een maandkalender met weersvoorspellingen, vakanties in Steenwijk en in de provincie
Overijssel.
We lezen onder meer: De besloten tijd van de Jagt 31 Januari tot den 17 September gedurende welke tijd de honden ten platten lande moeten gaan met bungels. Even
verder lezen we: Volle maen dingsdag den 2/3 ten 9 uren 51 min in de Leeuw / met donker weer. Hout en turf zal nog goede waar wesen / hij is gelukkig die er nog wel
van voorzien is.
En tenslotte:
De Vacantie van den Bouw zal nu Jaarlijks beginnen op den 23 July en eindigen den 12 Septem.
Beide incluis. Rond het jaar 1800 is er de Nieuwe Steenwijcker Schrijf-Calender / comptoir Almanach, eveneens uitgegeven door Obbe Spanjaard, boekdrukker aan de
Markt te Steenwijk. Deze heeft, met een afbeelding van de stad in een geschulpt kader, een formaat van 15,5 bij 10 centimeter. Deze almanak kende na elke bedrukte
pagina een blanco bladzijde voor aantekeningen. Vanaf 1801 bevatte de Almanak ook Chronyxken, een overzicht van geschiedkundige feiten beginnend met het jaar
1791.
Verder vermelde hij onder meer de Order op het varen der Schepen en Schuiten van van Steenwijk en de Hoveniers-almanak. een overzicht voor het zaaien en planten.
Omstreeks 1850 drukte J. Spanjaard de 10 bij 9 centimeter grote Steenwijker Almanak, zo'n tien jaar later voortgezet door H. Spanjaard, beide boekdrukkers te
Steenwijk.
Het waren kleine vrijwel vierkante ingenaaide dunne boek-jes zonder tekst op de voorpagina.
Vanaf 1890 werd de voorpagina bedrukt met bijvoorbeeld de tekst: STEENWIJKER ALMANAK voor het jaar 1890. Ook werd het jaargangnummer op de voorzijde
vermeld evenals de naam van de drukker. Deze uitvoering bleef tot omstreeks 1920 te koop. In 1899 nam R.H. Bijkerk de boekdrukkerij en binderij over van Spanjaard.
Hij ging in het vervolg de Steenwijker Almanakken drukken in een pand in de Weemstraat.
In de loop der jaren kwamen er steeds meer kleine verhaaltjes en vooral ook mopjes in voor. In de almanak van 1923 lezen we: Meester op school zegt tegen de
kinderen: "Schrijven jullie allemaal een spreekwoord op de lei". De kinderen schrijven nu het een na het ander een spreekwoord op, behalve de kleine Wim die, goed
kunnende tekenen, meesters portret zit na te tekenen in de hoek van de lei. De meester komt nu de verschillende spreekwoorden lezen, komt ook bij Wim en zegt:
"Wim, heb jij geen spreekwoord opgeschreven?". Wim antwoordt: "Ja mees-ter". Meester vraagt: "Waar staat het dan Wim?". Zegt Wim, op het portret wijzend: "Hier,
meester. Een ongeluk zit in een klein hoekje". Later werd het formaat van de Almanak wat groter en werden de omslagen ook in kleur uitgebracht. De voorzijde werd
bedrukt met een afbeelding van een open stadsgezicht zonder wallen en grachten.
De geschulpte kopergravure laat twee kerken zien met enkele wandelaars en een tweetal molens. De Steenwijker Almanak van 1923 had een formaat van 13,5 bij 10,5
centimeter. Ook bevatte de almanak steeds vaker reclameadvertenties, terwijl de weersvoorspellingen verdwenen. Verder treffen we een overzicht aan van vreemde
munten, vlaktematen, inhoudsmaten (bijvoorbeeld: 1 schepel = 10 liter), gewichten (bijvoorbeeld: 1 centenaar = 100 kilogram), nationale kentekenplaten voor
automobilisten, posttarieven en meer van dergelijke gegevens.
Wist u trouwens dat alle autokentekens in Overijssel met de letter E begonnen? Aan het begin van de twintigste eeuw verscheen er, naast de Steenwijker Almanak, het
jaar-boekje voor Steenwijk. uitgegeven door G. Hovens Gréve in de Onnastraat.
Na de Tweede Wereldoorlog nam dit jaarboekje de functie van de Steenwijker Almanak over. Het verschijnt tot op heden, zij het na de gemeentelijke herindeling in 1973,
onder de naam Kijk op Steenwijk.
Na het samengaan van de drie gemeenten in de 'Kop' van Overijssel is het onder de titel: Kijk op de Kop als gemeentegids voor Steenwijkerland voortgezet.
Kanon en kogels van Steenwijk
Bij binnenkomst in het Stadsmuseum wordt meteen de aandacht getrokken door enkele loodzware
kanonskogels die langs de linkerflank liggen uitgestald. De meeste hiervan zijn in het recente verleden in de
stadswallen aangetroffen; waar precies en op welke plaats is niet altijd bekend.
Wel is bekend dat ze van buitenaf op de stad zijn afgevuurd, hetzij Georges de Lalaing, beter bekend als de
graaf van Rennenberg, in 1581-1582. Of tijdens het beleg en de verovering van Steenwijk in 1592 door prins
Maurits en de Friese stadhouder Willem Lodewijk. Deze kogels werden afgevuurd door kanonnen waarvan
er vele soorten bestonden.
Men onderscheide vier hoofdtypen: Het veldgeschut, het valkonet, de hele en de halve kartouw. De laatste
twee werden ook wel kanon genoemd.
De kanonskogels waren zware gietijzeren ballen in verschillende soorten en maten, waarvan er alleen al
gedurende het beleg van Steenwijk in 1592 ongeveer 29.000 zijn afgevuurd. De zwaarste in het
Stadsmuseum aanwezige kogels wegen maar liefst 17V2 kilogram! Bij een gevecht op korte afstand vulde
men de kanonlopen meestal met musketkogels of malen schroot. Zo nu en dan maakte men de kogel
gloeiend heet om het doel in brand te kunnen schieten. Zowel in 1581-1582 als in 1592 is dit ook bij de
belegering van Steenwijk gebeurd.
Bij het laden van het kanon bracht men in zulke gevallen een graszode aan tussen de afvuurlading en de
gloeiende kogel om voortijdig afvuren te voorkomen. Bij een belegering werden de kanonnen op
opgeworpen verhogingen van aarde, 'katten' genaamd, geplaatst. Een kanon werd bediend door twee
konstabels of twee kanonniers die daarvoor een klein examen hadden afgelegd. Er was namelijk 'buskruit'
en het was daarom noodzakelijk om enige kennis te hebben van de scheikundige samenstelling er van.
Uiteraard moest men vooral vaardig zijn in het richten, laden en vuren!.
De legaten van Van Swinderen en Tuttel
Een rijke Steenwijker laat (een deel van) zijn geld na aan behoeftige stadsgenoten. Twee ervan herinneren we ons nog steeds omdat naar
allebei een straat vernoemd is.
Harmen van Swinderen en Hillebrand Tuttel. Van Swinderen Kanunnik Van Swinderen stierf waarschijnlijk in 1560.
Hij liet twee huizen na (bij de Kleine Kerk) en verschillende jaarlijkse rentes na. Aanvankelijk was het zijn doel financiële steun te bieden aan
zijn eigen verarmde familieleden, maar ook andere burgers mochten mee profiteren. In de huizen die hij naliet mochten acht arme burgers
gratis wonen en ze ontvingen een uitkering. Het moesten wel bejaarde, deugdzame geboren Steenwijkers zijn, die dagelijks God zoude
danken voor de welvaart die hen ten deel was gevallen.
Van Swinderen had de schepenen van de stad tot 'overste patronen' van zijn stichting gemaakt. Het legaat werd door hen niet alleen
gebruikt om de burgers in de huizen van
Van Swinderen te onderhouden, maar ook om de vroedvrouwen van de stad te betalen en het onderhoud van de in 1627 gestichte school
te financieren. Nog lange tijd mochten burgers zich bij de gemeente opgeven voor een deel van het geldbedrag.
Pas in 1979 waren er geen gegadigden meer en besloot de gemeenteraad ermee te stoppen.
De burgers van Steenwijk hebben zo meer dan vier eeuwen kunnen profiteren van de nalaten-schap van Van Swinderen.
Het Swindermannegien boven het poortje dat toegang gaf tot de inmiddels afgebroken huizen en de naar hem genoemde straat
herinneren nog aan hem. Tuttel De advocaat, diaken en latere stadssecretaris Hillebrand Tuttel liet in 1774 40.000 gulden na in een
'eeuwigdurend legaat'.
Het was bedoeld voor 'oude bouwlieden, boeren en voerlieden', geboren grootburgers van Steenwijk. Zij kregen ieder een deel van de rente
van het bedrag, dat uitbetaald werd op de geboortedag van Tuttel (8 juli) en met de kerst. Tuttel wilde graag dat zijn broers Meinard en Arend
het legaat
zouden beheren onder toezicht van het stadsbestuur. Het legaat bestaat nog steeds en wordt nu beheerd door de diaconie van de Protestantse
Gemeente Steenwijk.
De rekeningen en uitgaven over 1804 van het Tuttelfonds zijn gelukkig nog steeds in het archief aanwezig en te bekijken. Ze zijn te vinden zoals
ze oorspronkelijk werden bewaard: opgevouwen en voorzien van een strik, opgeborgen in een leeg sigarenkistje.
Lakstempel Steenwijk
Zoals elke stad in Nederland kende ook Steenwijk stadszegels die in het verleden gebruikt werden om oorkonden,
contracten en akten vanwege het stadsbestuur te legitimeren. Een zegel werd gemaakt door boven de akte
druppelsgewijs wat vaste zegellak te laten smelten en daarin tijdens de stolling het lakstempel te drukken.
Het zegel van Steenwijk diende onder andere ter bekrachtiging van door het stadsbestuur opgestelde akten.
De oudst bekende zegels van Steenwijk dateren uit 1417 en 1425, beide met een doorsnede van 43 mmo.
Van veel oorkonden zijn de originelen verloren gegaan. Toch weet men soms van de inhoud, omdat men gelukkig nog
in het bezit is van het concept of een afschrift. Op die manier is ook de brief van bisschop Johan van Diest, waarin in
1327 de stadsrechten van Steenwijk nog eens werden bevestigd, bewaard gebleven. Vaak bevinden die concepten of
afschriften zich in cartularia, waarin de oorkonden van een kerk of klooster werden gekopieerd dat is ook het geval
met het voor Steenwijk zeer belangrijke 'Cartularium van het kapittel van de Sint Clemens-kerk', dat in 1501 werd
opgesteld door de kanunnik Herman ten Broecke. Steenwijk kende onder andere een grootzegel en een kleinzegel.
We mogen ons gelukkig prijzen weer in het bezit te zijn van het originele lakstempel van het kleinzegel.
Lang geleden verdween het hierbij afgebeelde lakstempel op minutieuze wijze uit het gemeentehuis. Maar gelukkig
bevindt het zich nu in het Stadsmuseum aan de Markt.
Het stempel is gemaakt van hout met een koperen ring. Het lakzegel vertoont Sint Clemens als paus van Rome met
een schild en een anker. In doorsnede is het 35 mmo. We zien hier een banderolle, waarop de tekst: 'S(igilum) OPPIDI
STEENWIC', het zegel van de stad Steenwijk. Na de Bataafse Revolutie in 1795 en bij de invoering in 1798 van de
Staatsregeling, de voorloper van onze grondwet, kwam het gebruik van het lakzegel nog uiterst zelden voor.
Meer informatie over dit onderwerp vindt u in: Gevers, A. J. Het wapen van Steenwijk, te vinden in: Posterna, J. P. J.
Tussen graaf en maire,
Bijdragen tot de geschiedenis van Steenwijk en omstreken voornamelijk in de 16 e en 17e eeuw, Kampen, 1987, p. 70-
8.
Sercke Boeck van de Grote Kerk in Steenwijk
Vroeger werden rijke inwoners in de kerk begraven. In het fraaie 18e eeuwse Sercke Boeck van de Grote Kerk van Steenwijk
staan afbeeldingen van grafzerken van mensen die in die kerk begraven waren, met de namen die bij die zerken hoorden.
De afbeeldingen bevatten vaak familiewapens of zgn. huismerken.
De scans hebben we al eerder online geplaatst. Nu is, met dank aan onze vrijwilliger
Auke Vlagsma, ook de inhoud voor iedereen leesbaar en doorzoekbaar.
Auke heeft het hele Sercke Boeck getranscribeerd.
Dat wil zeggen: hij heeft het oude handschrift omgezet naar een voor iedereen
leesbare tekst.
Zowel de afbeeldingen als de teksten zijn hier te raadplegen:
http://www.archieven.nl/mi/1648/?mizig=205.
In tijden van cholera
Het voorkomen en bestrijden van epidemieën, zoals de Mexicaanse griep, is al eeuwen een overheidstaak.
In de 19e eeuw had de overheid bijvoorbeeld haar handen vol aan het bestrijden van besmettelijke ziektes als pokken, tyfus
en tuberculose, die zich razendsnel konden verspreiden in de steeds dichter bevolkt rakende steden.
Tot de jaren dertig van de negentiende eeuw was Nederland gevrijwaard gebleven van de cholera, een zeer besmettelijke
darmziekte. Men besefte dat het slechts een kwestie van tijd zou zijn voor ook Nederland ten prooi zou vallen aan de cholera,
die ook wel 'Aziatische braakloop' genoemd werd. In 1831 besloot het kabinet daarom als voorzorgsmaatregel alle
gemeenten een informatieboekje over cholera te sturen en richtlijnen op te stellen, zodat men zou
weten wat te doen als de cholera ook Nederland zou bereiken.
In het archief van Kuinre bevinden zich nog enkele van deze boekjes, zie onderstaande afbeelding.
In de boekjes staan tips die wij nog steeds zouden onderschrijven: was je handen, lucht de
ziekenkamers, trek schone kleding aan en doe aan lichaamsbeweging. Andere adviezen zijn nu niet
meer zo serieus te nemen: bezoek geen zieken zonder ontbeten te hebben,ontbijt eventueel met
sterke drank en verander vooral niet van gewoontes.
Oudste oorkonde van Steenwijk 13 maart 1141
De oudste vermelding van Steenwijk komt voor in een akte van 13 maart 1141, waarbij de Utrechtse
bisschop Hartbert de kerk van Steenwijk aan de Benedictijner abdij te Ruinen schonk
De oudste vermelding van Steenwijk komt voor in een akte van 13 maart 1141, waarbij de Utrechtse
bisschop Hartbert de kerk van Steenwijk aan de Benedictijner abdij te Ruinen schonk
Tollijst der stad Steenwijk 1796
Voor de toegang naar de stad met vracht moest vroeger
worden betaald. Hiervan zijn enge bewaard gebleven.
Afscheidsbrief van een Joodsmeisje 1939
Dit ontroerende gedicht is in 1939 geschreven door een joods meisje bij haar afscheid van Fredeshiem. Een groep van 39 uit
Duitsland afkomstige joodse kinderen tussen de ca. 6 en 18 jaar verbleven tussen maart en juli 1939 in het Doopsgezinde
broederschapshuis. Dankzij de heer Hoekema uit Haarlem weten we dat het gedicht waarschijnlijk is geschreven door Ursula
Pintus. De ouders van de kinderen waren of al overleden of in Duitsland achtergebleven. De kinderen maakten deel uit van de
stroom joodse vluchtelingen die, nadat Hitler in 1933 aan de macht was gekomen, Duitsland ontvluchtten
Herinneringspenning geslagen 12 april 1945
Ter gelegenheid van de Bevrijding werd in mei 1945 een 250-tal penningen
geslagen, waarvan de meeste zinken penningen door de Canadese militairen als
herinnering werden meegenomen naar Canada.
Snelle links
Zicht op Steenwiek vanaf
de Kaampe
© Copyright 2026 | A. Brouwer
Een historische bron is elk object dat rechtstreeks
informatie geeft over het verleden en zelf dus ook uit
het verleden komt. Voorwerpen maken
geschiedenis.
Maar welke voorwerpen precies?.
In de 14e eeuw is in en rond de vesting Steenwijk heel
wat af gevochten.
Door de Geldersen, de Friezen, de Zwollenaren.
De Steenwijkers zelf waren ook niet mis. Steenwijk
stond onder het toezicht van de bisschop van Utrecht,
die zelf weer aangestuurd werd door keizer Karel V.
Moedig.
Omdat een aanval van de Friezen moedig was
afgeslagen, kreeg Steenwijk in 1523 van de bis-schop
van Utrecht het recht meer markten te organiseren.
De omringende dorpen zagen hun inkomsten
verdwijnen en namen drastische maatregelen.
Steenwijk werd bijna totaal verwoest.
Het gezag over Steenwijk werd toegewezen aan de
Stadhouder van Friesland en Overijssel.
Georg Schenck
De Stadhouder Georg Schenck van Toutenburg (1480-
1540) besliste in overleg met Karel V, dat Steenwijk
door de inlijving bij Friesland het recht verloor op de
Steenwijker Kamp en de helft van inkomsten uit de
handel.
Een soort belasting aan de Keizer en de Stadhouder.
Brief
In 1534 werd Steenwijk aan Overijssel overgedragen.
Dat had gevolgen voor de stad. Oude schulden
moesten betaald worden. De Keizer gaf Steenwijk
daarom de Kamp en andere privileges weer terug. Dat
staat in de akte uit 1534 van Karel V. Deze belangrijke
akte is zorgvuldig bewaard gebleven en kan nog
steeds bekeken worden.
Een verkorte weergave uit de akte: 'Karel, keizer enz.
geeft, daar de stad door hare hereniging met
Overijssel wordt verplicht tot betaling van hare oude
schulden aan dit landschap, aan Steenwijk, tot
onderhoud harer vestingwerken, terug de inkomsten
van de Zuider-meenthe en van de landerijen, de
stadsweren en het Loo, welke inkomsten in 1523
waren bestemd ten behoeve van de keizer en tot
onderhoud van het blokhuis binnen de stad,
behoudende de keizer voor zich en zijne
nakomelingen de eveneens in 1523 van de
stadsinkomsten afgescheiden halve waag en de
turfmanden en bovendien jaarlijks twintig wagens turf
ten behoeve van onze officier van Steenwijk.
Burgerboek
Een burger was iemand die de eed op het stadsrecht had
afgelegd.
Dit betekende dat hij werd ingeschreven in het Burgerboek
en mocht delen in de voorrechten die zijn stad in de
Middeleeuwen door stadsrechten had verkregen. Deze
voorrechten waren bijvoorbeeld vrijstelling van tolgelden,
toegang tot het lidmaatschap van een ambachtsgilde of
berechting door de stedelijke rechtbank of het vee laten
weiden op de gemeenschappelijke stadsweide (de
Meenthe). Nieuwkomers. Een vreemdeling werd niet
zomaar burger. Je moest genoeg geld bezitten om je gezin
te onderhouden en de belastingen te betalen.
Je moest kunnen aantonen waar je eerder had gewoond,
welk beroep je uit-oefende en welke godsdienst je had.
Borg werd je goedgekeurd door de Magistraat, dan moest
je borggeld betalen zodat je niet snel voor bijstand zou
komen. En je moest de eed van trouw aan de stad
afleggen. Je verloor je burgerschap en je borg als je langer
dan een jaar en een dag buiten de stad gewoond had.
Grootburgers en Kleinburgers. Iedereen die in Steenwijk
werd geboren, was automatisch grootburger. Zij hadden
meer rechten.
Bijvoorbeeld om in het stadsbestuur te worden gekozen.
Kleinburgers waren de nieuwkomers. Soms werden zij toch
grootburgers, bijvoorbeeld als de stad de nieuwe
bewoners hard nodig had.
Burgemeesterstoel
Deze fraai bewerkte burgemeesterszetel werd in 1919
vervaardigd in de meubelmakerij van de gebroeders
Monsieur aan de Jan Hendrik Tromp Meestersstraat in
Steenwijk.
Oorspronkelijk werd deze stoel vergezeld van maar liefst
veertien bijbehorende fauteuils: voor de twee wethouders,
de elf gemeenteraadsleden en de gemeente-secretaris.
Helaas zijn die hier niet meer aanwezig. Alle waren
gemaakt van savoyaans (uit Zuidoost Frankrijk) eiken-hout.
De burgemeesters stoel is aan de bovenzijde voorzien van
het stads-wapen in de vorm van een prachtig
gebeeldhouwd opzetstuk met een afbeelding van Sint
Clemens met de bisschopsstaf en een bekroond schild met
daarop het Steenwijker anker.
Dit is gemaakt door Hendrik Middelwijk, beeldhouwer en
houtsnijder bij de meubelmakerij van Monsieur.
De raadszetels maakten deel uit van het nieuwe interieur
van Rams Woerthe, dat op 28 maart 1919 officieel als
gemeentehuis in gebruik was genomen.
Tot aan de gemeentelijke herindeling van Noordwest-
Overijssel in1973, waarbij Steenwijkerwold en Steenwijk
werden samengevoegd, bleef het meubilair in gebruik.
In de nieuwe gemeente Steenwijk paste het oude
Steenwijker stadswapen niet meer.
De burgemeesterstoel en de andere stoelen werden
vervangen en voorlopig opgeslagen op de stadswerf. Later
zijn ze op mysterieuze wijze verkocht en kwamen ze in
bezit van een antiekhandelaar, die de 'gewone' stoelen
weer doorverkocht, maar de fraaie burgemeesterszetel
zelf behield.
In 2003 kreeg de gemeente Steenwijkerland de
mogelijkheid de stoel weer te verwerven.
Na een grondige restauratie is het nu weer een pronkstuk
in het gebouw waar hij vele jaren werd gebruikt: In de
stijlkamer van Rams Woerthe.
Maar nu staat de stoel in het Stadsmuseum.
Gedichten van Dirk Ram
Gedicht te vinden van de omroeper Dirk de Ram over
de volmacht Clarenberg, die zijn gelag en boeten niet
had betaald.
Hier onder een transscriptie er van.
'Dees boetten die hier onder staan
Moet gij niet om na huijs toe gaen
Zonder te zeggen goede nagt
En zelfs te hebben overdagt
Een burgemeester van de raad.
En mede lid der magistraad
Gaad zonder spreken van 't stadhuijs
Sluijp stanten na zijn eijgen huijs
Niet eens betaald zijn eijgen schuld
Ses stuijvers hebben wij geduld
Het spijt mijn van die goede man.
Dat hij niet meerder drinken kan.
Ik drink voor hem een glas of vier.
Een ander seeven nae de zwier.
Wij hebbent al daer opgezet.
De man is ziek hij moet nae bet.
Deeze aan Clarenberg geintineert.
Zijn vrouw gesproken en worde verveert.
Hij lag te bed zijn hooft deed zeer.
Zijn vrouw ging wegh en sprak niet meer.
Dit zeg en luijg ik als ik daer kwam.
Dat dit de waerheijt is Dirk de Ram'.
Keurboek van 1570
Aan het einde van de zestiende eeuw was het
rechtssysteem in Steenwijk een rommeltje.
De burgers klaagden steen en been over willekeur van de
schepenen bij het rechtspreken en ook de bestuurders zelf
waren ontevreden.
Wetgeving en rechtspraak waren in die tijd veelal een
lokale zaak, waardoor de kwaliteit nogal eens te wensen
over liet.
Zo ook dus in Steenwijk. De ontevredenheid stamde
waarschijnlijk al van voor 1544.
In dat jaar begon Mr. Henricus Boeghel namelijk aan een
nieuw Stadsboek. Hij werkte er jaren aan, maar zou het
nooit afronden. In 1557 werd hij, waarschijnlijk op staande
voet, ontslagen.
Daarna kwam het werk aan de Steenwijk-se regelgeving
jaren lang stil te liggen.
Elders in de rubriek 'Schatten van het archief' kunt u meer
in-formatie vinden over het Stadsboek van Boeghel.
(Gemeentelijk archief).
Nieuw wetboek
In 1576 besloot het stadsbestuur dat het nu toch echt
hoog tijd werd voor een nieuw wetboek. Mr. Zigher ter
Stege kreeg de opdracht om een nieuw keurboek op
te stellen. Ter Steghe was geboren in 1535 als zoon
van Gheert ter Stege, de burgemeester van Steenwijk.
In 1557 werd hij benoemd als stadssecretaris, als
opvolger van Henricus Boeghel.
Dit ambt zou hij tot aan zijn dood in 1605 beoefenen.
De tien jaar dat Steenwijk onder Spaans bestuur viel
(1582-1592) bracht Ter Steghe door in Hasselt, waar hij
hetzelfde werk deed.
Na Steenwijks ontzet kwam hij terug.
Ter Stege schreef een strafwetboek met 26
hoofdstukken. Het was de eerste keer dat de
verschillende verordeningen ('keuren') per hoofdstuk
geordend werden.
Er werd per overtreding een keuze gegeven uit
strafmaten al naar gelang de ernst van de overtreding.
Dit moest de willekeur bij het rechtspreken
tegengaan.
Het keurboek van Ter Stege staat bekend als een
voortreffelijk wetboek voor zijn tijd, zie de afbeelding
linksonder (klik op de afbeelding voor een groter
formaat). Het werd ingevoerd in 1579. Ter Steghe was
ook begonnen aan een burgerlijk wetboek, maar dat
kon niet ingevoerd worden door de oorlog met
Spanje.
In 1609 is het wetboek in herziene vorm toch nog
ingevoerd.
Het keurboek van Ter Steghe bevindt zich in ons
archief, maar er zijn ook verschil-lende uitgaven en
publicaties van en over het boek.
Monsterrollen
Rond 1600 werd door Prins Maurits een hervorming
doorgevoerd van het leger.
Hij liet zijn mannen ook in rustiger perioden oefenen
zonder echt te vechten, zodat automatismen ontstonden
en de manschappen geen tijd hadden om op rooftocht te
gaan.
Deze oefensessies werden door de bevolking met
verbazing bekeken, maar men vond het ook vermakelijk.
Uiteindelijk wierp al dat effening wel zijn vruchten af. In die
tijd bestond het leger uit huurlingen.
Monsterrollen zijn lijsten met de namen van soldaten die
dienst namen of aanmonsterden in dit zogeheten Staatse
Leger.
Naast deze soldaten zijn vaak ook een arts, geestelijke,
schrijver, trompetter en tam-boer in de administratie te
vinden. Vaak kregen ze een contract voor een seizoen.
Een seizoen begon in het voorjaar en eindigde in het najaar.
In de winter werd er over het algemeen niet gevochten. De
weersomstandigheden lieten dat vaak niet toe.
Ook in Steenwijk waren soldaten gelegerd.
De Steenwijkse monsterrollen beginnen in 1644 en lopen
door tot 1686. Voor mensen die zich bezighouden
stamboomonderzoek kunnen de rollen interessant zijn,
aangezien soms de plaats van herkomst van de soldaat
vermeld staat. Er komen bijvoorbeeld ook namen van
soldaten uit Oost-Europa in voor.
Omdat de monsterrollen voor één seizoen werden
opgemaakt, komt het regelmatig voor dat de naam van
een militair meerdere malen wordt vermeld.
Ook voor de Monsterrollen geldt dat het aanbeveling
verdient om verschillende schrijfwijzen te proberen bij het
onderzoek in deze bron.
Stadsrechten
Het oudste stuk in het gemeentearchief van
Steenwijkerland is een charter van meer dan 650 jaar
oud dat Vollenhove stadsrecht geeft.
Het stadsrecht is in 1354 door de bisschop van
Utrecht, Jan van Arkel, aan Vollenhove gegund.
Stadsrecht. In de Middeleeuwen was het voor
gebieden met veel handel en nijverheid noodzakelijk
een eigen rechtspraak te hebben. Dit was nodig
omdat men niet uit de voeten kon met de rechtspraak
van het platteland.
Na de 80-jarige oorlog (1568-1648) kwam met de
stichting van de Republiek der Zeven Verenigde
Nederlanden een einde aan de behoefte een apart
lokaal stads-rechtsysteem te hebben.
Drie steden.
Drie echte steden heeft de gemeente
Steenwijkerland binnen haar grenzen.
De oudste is Steenwijk, Vollenhove de middelste,
Blokzijl het nakomertje.
Blokzijl is wat betreft het verkrijgen van het stadsrecht
een vreemde en unieke eend in de bijt. In het
rampjaar 1672 kende stadhouder Willem III Blokzijl als
enige plaats in de Republiek der Zeven Verenigde
Nederlanden het stadsrecht toe.
Blokzijl verdiende het.
De Blokzijligers hadden samen met de Friezen de
bisschop van Münster, Bernhard van Galen (alias
Bommen Berend), en z'n troepen verjaagd.
Jammer genoeg waren de privileges van kor-te duur.
Steenwijk.
De stadsrechten van Steenwijk zijn helaas verbrand in
1523 toen bijna de gehele stad door brand werd
verwoest.
Dit i s het Stadsrechten document van
Vollenhove.
Stadsboek 1544
Een Stadsboek gaat over wetten, rechtspraak en
regelgeving.
Iedere stad maakte haar eigen bepalingen, totdat
landelijk geldend recht werd ingevoerd.
Stadssecretaris.
Aan dit Stadsboek is tussen 1544 en 1557 gewerkt
door de Stadssecretaris mr. Henricus Boeghel. In 1557
werd Boeghel (waarschijnlijk) op staande voet
ontslagen en opgevolgd door Mr. Zicher ter Steghe
die pas in 1576 een geheel nieuw Stadsboek ging
schrijven.
Opnieuw begonnen.
Toen Henricus Boeghel met zijn klus begon, waren de
oude Steenwijker stadsregels volgens de Magistraat
(het stadsbestuur) niet meer toereikend voor de
moderne 16e eeuwse bevolking. Een andere lezing is
dat het hele stadsarchief in 1523 bij een inval van de
Geldersen in vlammen is opgegaan. Hoe dan ook:
Boeghel is in 1544 helemaal opnieuw begonnen te
Tekeningen.
Boeghel had een handschrift, waar we nu nog steeds
van kunnen genieten. Prachtige, in gotische stijl
getekende hoofden, voorzien van de mooiste
beginlet-ters. Tussen die prachtige letters staan
tekeningen. Zijn het spotprentjes? Zelfportretten? Zat
Boeghel zich te vervelen tijdens de vergaderingen? Of
heeft zijn opvolger Zicher ter Steghe huisgehouden in
het Stadsboek?.
Heilige Sint Adelbertus
In de Grote Kerk staat een 74 cm hoog eikenhouten beeldje
van de heilige Sint Adelbertus.
Ooit, in 1570, werd dit beeld door pastoor J. Roberink uit
Steenwijk geschonken aan de eerste aartsbisschop van
Utrecht, Frederik Schenck van Toutenburg.
Dat gebeurde dus in de tijd dat nog de naweeën gevoeld
werden van de Beeldenstorm.
Mogelijk heeft pastoor Roberink door deze schenking het
beeldje voor vernieling willen behoeden. Het is voor
onbepaalde tijd in bruikleen afgestaan door het
Rijksmuseum. Het Catharijne Convent in Utrecht.
De maker van het beeld is onbekend, maar wie was deze
Adelbertus? Adelbertus was een uit Northumberland
(Engeland) afkomstige diaken. Sinds 1981 bevindt zich in
het zuidkoor. Die samen met Willibrord, in 690 vanuit
Ierland het Kanaal zou zijn overgestoken om in onze
streken te prediken en wonderen te verrichten. Hij zou een
zeer nederig persoon zijn geweest.
Na zijn dood op 25 juni 740 werd hij door de dorpelingen
van Egmond begraven en werd er boven zijn graf een
kapelletje gebouwd.
Na zijn dood gebeurden er vele wonderen, zodat er veel
pelgrims naar zijn graf kwamen.
Nog altijd wordt het gebeente van Adelbertus, de
schutspatroon van Egmond, vereerd in de kapel van het
benedictijner klooster in Egmond Binnen. Daar, onder het
altaar, ligt sinds 1984 de zorgvuldig uit minuscule brok
stukjes gereconstrueerde schedel van Adelbertus.
Deze schedel, waarvan de exacte ouderdom is
vastgesteld, werd toen op feestelijke wijze overgebracht
van de Adelbertusakker naar de abdij-kerk.
Adelbertus wordt in andere bronnen meestal afgebeeld als
aartsdiaken met een geopend boek en een lelie in zijn
hand.
Omdat hij van koninklijke afkomst zou zijn, ziet men soms
aan zijn voeten een kroon en een scepter.
Steenwijker almanak
We zien hier drie verschillende uitvoeringen van de
bekende Steenwijker Almanak. De almanak was één
van de oudste middelen om de mens een beetje
houvast te geven in de dagelijkse gang van zaken en
in de jaarlijkse cyclus van gebeurtenissen in het leven
op het platteland.
Het was een boekje met een kalender van dagen,
weken en maanden, aan-gevuld met diverse
gegevens zoals de stand van zon en maan, de feest-,
gedenk- en marktdagen, tijden van eb en vloed, soms
ook weersvoorspellingen en astrologische gegevens.
Het woord 'almanak' werd voor het eerst in 1266 door
Roger Bacon gebruikt in zijn verhandeling Opus
Maius. Het komt van het Arabische woord 'al manakh',
waarmee het klimaat of de seizoenen worden
bedoeld. De eerste gedrukte almanakken, goedkoper
dan de geschreven exemplaren en dus voor een
groter publiek bereikbaar, verschenen in 1460.
De eerste Nederlandse almanak was de
schaapherderskalender die in 1494 werd uitgebracht.
De nog steeds uitgegeven Enkhuizer Almanak kwam
voor het eerst in 1632 op de markt. In 1664 begon
Obbe Spanjaard met het uitgeven van de Nieuwe
Cronijk, de Steenwijker almanak. Hoe dit boekje er
precies heeft uitgezien is niet bekend.
Mogelijk heeft er op de voorzijde al een afbeelding
gestaan van de stad Steenwijk. Op de laatste ons
bekende Steenwijker Almanak uit 1938 staat dat het
de 273ste jaargang is.
Het uiterlijk is in de loop der jaren wel enigszins
gewijzigd, zowel wat kleur als wat formaat betreft. In
1768 spreekt men van de Steenwijcker Schrijf-
Almanach van Obbe Spanjaard, boekdrukker, met een
privilege voor vijftien jaar. Het is een ingenaaid boekje
van 13 bij 8 centimeter, met na elke halve maand één
of twee blanco pagina's. Hierop konden dan allerlei
aante-keningen worden gemaakt. Het schutblad was
bedrukt met een rechthoekige afbeelding van de stad
Steenwijk, maar nog zonder molens aan beide zijden;
het omslag was onbedrukt. Het was een
maandkalender met weersvoorspellingen, vakanties
in Steenwijk en in de provincie Overijssel.
We lezen onder meer: De besloten tijd van de Jagt 31
Januari tot den 17 September gedurende welke tijd
de honden ten platten lande moeten gaan met
bungels. Even verder lezen we: Volle maen dingsdag
den 2/3 ten 9 uren 51 min in de Leeuw / met donker
weer. Hout en turf zal nog goede waar wesen / hij is
gelukkig die er nog wel van voorzien is.
En tenslotte:
De Vacantie van den Bouw zal nu Jaarlijks beginnen
op den 23 July en eindigen den 12 Septem.
Beide incluis. Rond het jaar 1800 is er de Nieuwe
Steenwijcker Schrijf-Calender / comptoir Almanach,
eveneens uitgegeven door Obbe Spanjaard,
boekdrukker aan de Markt te Steenwijk. Deze heeft,
met een afbeelding van de stad in een geschulpt
kader, een formaat van 15,5 bij 10 centimeter. Deze
almanak kende na elke bedrukte pagina een blanco
bladzijde voor aantekeningen. Vanaf 1801 bevatte de
Almanak ook Chronyxken, een overzicht van
geschiedkundige feiten beginnend met het jaar 1791.
Verder vermelde hij onder meer de Order op het
varen der Schepen en Schuiten van van Steenwijk en
de Hoveniers-almanak. een overzicht voor het zaaien
en planten. Omstreeks 1850 drukte J. Spanjaard de 10
bij 9 centimeter grote Steenwijker Almanak, zo'n tien
jaar later voortgezet door H. Spanjaard, beide
boekdrukkers te Steenwijk.
Het waren kleine vrijwel vierkante ingenaaide dunne
boek-jes zonder tekst op de voorpagina.
Vanaf 1890 werd de voorpagina bedrukt met
bijvoorbeeld de tekst: STEENWIJKER ALMANAK voor
het jaar 1890. Ook werd het jaargangnummer op de
voorzijde vermeld evenals de naam van de drukker.
Deze uitvoering bleef tot omstreeks 1920 te koop. In
1899 nam R.H. Bijkerk de boekdrukkerij en binderij
over van Spanjaard.
Hij ging in het vervolg de Steenwijker Almanakken
drukken in een pand in de Weemstraat.
In de loop der jaren kwamen er steeds meer kleine
verhaaltjes en vooral ook mopjes in voor. In de
almanak van 1923 lezen we: Meester op school zegt
tegen de kinderen: "Schrijven jullie allemaal een
spreekwoord op de lei". De kinderen schrijven nu het
een na het ander een spreekwoord op, behalve de
kleine Wim die, goed kunnende tekenen, meesters
portret zit na te tekenen in de hoek van de lei. De
meester komt nu de verschillende spreekwoorden
lezen, komt ook bij Wim en zegt: "Wim, heb jij geen
spreekwoord opgeschreven?". Wim antwoordt: "Ja
mees-ter". Meester vraagt: "Waar staat het dan Wim?".
Zegt Wim, op het portret wijzend: "Hier, meester. Een
ongeluk zit in een klein hoekje". Later werd het
formaat van de Almanak wat groter en werden de
omslagen ook in kleur uitgebracht. De voorzijde werd
bedrukt met een afbeelding van een open
stadsgezicht zonder wallen en grachten.
De geschulpte kopergravure laat twee kerken zien
met enkele wandelaars en een tweetal molens. De
Steenwijker Almanak van 1923 had een formaat van
13,5 bij 10,5 centimeter. Ook bevatte de almanak
steeds vaker reclameadvertenties, terwijl de
weersvoorspellingen verdwenen. Verder treffen we
een overzicht aan van vreemde munten, vlaktematen,
inhoudsmaten (bijvoorbeeld: 1 schepel = 10 liter),
gewichten (bijvoorbeeld: 1 centenaar = 100 kilogram),
nationale kentekenplaten voor automobilisten,
posttarieven en meer van dergelijke gegevens.
Wist u trouwens dat alle autokentekens in Overijssel
met de letter E begonnen? Aan het begin van de
twintigste eeuw verscheen er, naast de Steenwijker
Almanak, het jaar-boekje voor Steenwijk. uitgegeven
door G. Hovens Gréve in de Onnastraat.
Na de Tweede Wereldoorlog nam dit jaarboekje de
functie van de Steenwijker Almanak over. Het
verschijnt tot op heden, zij het na de gemeentelijke
herindeling in 1973, onder de naam Kijk op Steenwijk.
Na het samengaan van de drie gemeenten in de 'Kop'
van Overijssel is het onder de titel: Kijk op de Kop als
gemeentegids voor Steenwijkerland voortgezet.
Kanon en kogels van Steenwijk
Bij binnenkomst in het Stadsmuseum wordt meteen de
aandacht getrokken door enkele loodzware kanonskogels
die langs de linkerflank liggen uitgestald. De meeste
hiervan zijn in het recente verleden in de stadswallen
aangetroffen; waar precies en op welke plaats is niet altijd
bekend.
Wel is bekend dat ze van buitenaf op de stad zijn
afgevuurd, hetzij Georges de Lalaing, beter bekend als de
graaf van Rennenberg, in 1581-1582. Of tijdens het beleg
en de verovering van Steenwijk in 1592 door prins Maurits
en de Friese stadhouder Willem Lodewijk. Deze kogels
werden afgevuurd door kanonnen waarvan er vele
soorten bestonden.
Men onderscheide vier hoofdtypen: Het veldgeschut, het
valkonet, de hele en de halve kartouw. De laatste twee
werden ook wel kanon genoemd.
De kanonskogels waren zware gietijzeren ballen in
verschillende soorten en maten, waarvan er alleen al
gedurende het beleg van Steenwijk in 1592 ongeveer
29.000 zijn afgevuurd. De zwaarste in het Stadsmuseum
aanwezige kogels wegen maar liefst 17V2 kilogram! Bij
een gevecht op korte afstand vulde men de kanonlopen
meestal met musketkogels of malen schroot. Zo nu en
dan maakte men de kogel gloeiend heet om het doel in
brand te kunnen schieten. Zowel in 1581-1582 als in 1592 is
dit ook bij de belegering van Steenwijk gebeurd.
Bij het laden van het kanon bracht men in zulke gevallen
een graszode aan tussen de afvuurlading en de gloeiende
kogel om voortijdig afvuren te voorkomen. Bij een
belegering werden de kanonnen op opgeworpen
verhogingen van aarde, 'katten' genaamd, geplaatst. Een
kanon werd bediend door twee konstabels of twee
kanonniers die daarvoor een klein examen hadden
afgelegd. Er was namelijk 'buskruit' en het was daarom
noodzakelijk om enige kennis te hebben van de
scheikundige samenstelling er van. Uiteraard moest men
vooral vaardig zijn in het richten, laden en vuren!.
De legaten van Van
Swinderen en Tuttel
Een rijke Steenwijker laat (een deel van) zijn geld na
aan behoeftige stadsgenoten. Twee ervan herinneren
we ons nog steeds omdat naar allebei een straat
vernoemd is.
Harmen van Swinderen en Hillebrand Tuttel. Van
Swinderen Kanunnik Van Swinderen stierf
waarschijnlijk in 1560.
Hij liet twee huizen na (bij de Kleine Kerk) en
verschillende jaarlijkse rentes na. Aanvankelijk was het
zijn doel financiële steun te bieden aan zijn eigen
verarmde familieleden, maar ook andere burgers
mochten mee profiteren. In de huizen die hij naliet
mochten acht arme burgers gratis wonen en ze
ontvingen een uitkering. Het moesten wel bejaarde,
deugdzame geboren Steenwijkers zijn, die dagelijks
God zoude danken voor de welvaart die hen ten deel
was gevallen.
Van Swinderen had de schepenen van de stad tot
'overste patronen' van zijn stichting gemaakt. Het
legaat werd door hen niet alleen gebruikt om de
burgers in de huizen van
Van Swinderen te onderhouden, maar ook om de
vroedvrouwen van de stad te betalen en het
onderhoud van de in 1627 gestichte school te
financieren. Nog lange tijd mochten burgers zich bij
de gemeente opgeven voor een deel van het
geldbedrag.
Pas in 1979 waren er geen gegadigden meer en
besloot de gemeenteraad ermee te stoppen.
De burgers van Steenwijk hebben zo meer dan vier
eeuwen kunnen profiteren van de nalaten-schap van
Van Swinderen.
Het Swindermannegien boven het poortje dat
toegang gaf tot de inmiddels afgebroken huizen en
de naar hem genoemde straat herinneren nog aan
hem. Tuttel De advocaat, diaken en latere
stadssecretaris Hillebrand Tuttel liet in 1774 40.000
gulden na in een 'eeuwigdurend legaat'.
Het was bedoeld voor 'oude bouwlieden, boeren en
voerlieden', geboren grootburgers van Steenwijk. Zij
kregen ieder een deel van de rente van het bedrag,
dat uitbetaald werd op de geboortedag van Tuttel (8
juli) en met de kerst. Tuttel wilde graag dat zijn broers
Meinard en Arend het legaat
zouden beheren onder toezicht van het stadsbestuur.
Het legaat bestaat nog steeds en wordt nu beheerd
door de diaconie van de Protestantse
Gemeente Steenwijk.
De rekeningen en uitgaven over 1804 van het
Tuttelfonds zijn gelukkig nog steeds in het archief
aanwezig en te bekijken. Ze zijn te vinden zoals
ze oorspronkelijk werden bewaard: opgevouwen en
voorzien van een strik, opgeborgen in een leeg
sigarenkistje.
Lakstempel Steenwijk
Zoals elke stad in Nederland kende ook Steenwijk
stadszegels die in het verleden gebruikt werden om
oorkonden, contracten en akten vanwege het stadsbestuur
te legitimeren. Een zegel werd gemaakt door boven de
akte druppelsgewijs wat vaste zegellak te laten smelten en
daarin tijdens de stolling het lakstempel te drukken.
Het zegel van Steenwijk diende onder andere ter
bekrachtiging van door het stadsbestuur opgestelde akten.
De oudst bekende zegels van Steenwijk dateren uit 1417 en
1425, beide met een doorsnede van 43 mmo.
Van veel oorkonden zijn de originelen verloren gegaan.
Toch weet men soms van de inhoud, omdat men gelukkig
nog in het bezit is van het concept of een afschrift. Op die
manier is ook de brief van bisschop Johan van Diest, waarin
in 1327 de stadsrechten van Steenwijk nog eens werden
bevestigd, bewaard gebleven. Vaak bevinden die
concepten of afschriften zich in cartularia, waarin de
oorkonden van een kerk of klooster werden gekopieerd dat
is ook het geval met het voor Steenwijk zeer belangrijke
'Cartularium van het kapittel van de Sint Clemens-kerk', dat
in 1501 werd opgesteld door de kanunnik Herman ten
Broecke. Steenwijk kende onder andere een grootzegel en
een kleinzegel.
We mogen ons gelukkig prijzen weer in het bezit te zijn van
het originele lakstempel van het kleinzegel.
Lang geleden verdween het hierbij afgebeelde lakstempel
op minutieuze wijze uit het gemeentehuis. Maar gelukkig
bevindt het zich nu in het Stadsmuseum aan de Markt.
Het stempel is gemaakt van hout met een koperen ring.
Het lakzegel vertoont Sint Clemens als paus van Rome met
een schild en een anker. In doorsnede is het 35 mmo. We
zien hier een banderolle, waarop de tekst: 'S(igilum) OPPIDI
STEENWIC', het zegel van de stad Steenwijk. Na de
Bataafse Revolutie in 1795 en bij de invoering in 1798 van
de Staatsregeling, de voorloper van onze grondwet, kwam
het gebruik van het lakzegel nog uiterst zelden voor.
Meer informatie over dit onderwerp vindt u in: Gevers, A. J.
Het wapen van Steenwijk, te vinden in: Posterna, J. P. J.
Tussen graaf en maire,
Bijdragen tot de geschiedenis van Steenwijk en omstreken
voornamelijk in de 16 e en 17e eeuw, Kampen, 1987, p. 70-
8.
Sercke Boeck van
de Grote Kerk in Steenwijk
Vroeger werden rijke inwoners in de kerk begraven. In
het fraaie 18e eeuwse Sercke Boeck van de Grote
Kerk van Steenwijk staan afbeeldingen van grafzerken
van mensen die in die kerk begraven waren, met de
namen die bij die zerken hoorden.
De afbeeldingen bevatten vaak familiewapens of zgn.
huismerken.
De scans hebben we al eerder online geplaatst. Nu is,
met dank aan onze vrijwilliger
Auke Vlagsma, ook de inhoud voor iedereen leesbaar
en doorzoekbaar.
Auke heeft het hele Sercke Boeck getranscribeerd.
Dat wil zeggen: hij heeft het oude handschrift
omgezet naar een voor iedereen leesbare tekst.
Zowel de afbeeldingen als de teksten zijn hier te
raadplegen:
http://www.archieven.nl/mi/1648/?mizig=205.
In tijden van cholera
Het voorkomen en bestrijden van epidemieën, zoals
de Mexicaanse griep, is al eeuwen een overheidstaak.
In de 19e eeuw had de overheid bijvoorbeeld haar
handen vol aan het bestrijden van besmettelijke
ziektes als pokken, tyfus en tuberculose, die zich
razendsnel konden verspreiden in de steeds dichter
bevolkt rakende steden.
Tot de jaren dertig van de negentiende eeuw was
Nederland gevrijwaard gebleven van de cholera, een
zeer besmettelijke darmziekte. Men besefte dat het
slechts een kwestie van tijd zou zijn voor ook
Nederland ten prooi zou vallen aan de cholera, die
ook wel 'Aziatische braakloop' genoemd werd. In 1831
besloot het kabinet daarom als voorzorgsmaatregel
alle gemeenten een informatieboekje over cholera te
sturen en richtlijnen op te stellen, zodat men zou
weten wat te doen als de cholera ook Nederland zou
bereiken.
In het archief van Kuinre bevinden zich nog enkele
van deze boekjes, zie onderstaande afbeelding. In de
boekjes staan tips die wij nog steeds zouden
onderschrijven: was je handen, lucht de
ziekenkamers, trek schone kleding aan en doe aan
lichaamsbeweging. Andere adviezen zijn nu niet meer
zo serieus te nemen: bezoek geen zieken zonder
ontbeten te hebben,ontbijt eventueel met sterke
drank en verander vooral niet van gewoontes.
Oudste oorkonde van Steenwijk 13 maart 1141
De oudste vermelding van Steenwijk komt voor in een
akte van 13 maart 1141, waarbij de Utrechtse bisschop
Hartbert de kerk van Steenwijk aan de Benedictijner abdij
te Ruinen schonk
De oudste vermelding van Steenwijk komt voor in een
akte van 13 maart 1141, waarbij de Utrechtse bisschop
Hartbert de kerk van Steenwijk aan de Benedictijner abdij
te Ruinen schonk
Tollijst der stad Steenwijk
1796
Voor de toegang naar de stad met vracht moest
vroeger
worden betaald. Hiervan zijn enge bewaard gebleven.
Afscheidsbrief van een Joodsmeisje 1939
Dit ontroerende gedicht is in 1939 geschreven door een
joods meisje bij haar afscheid van Fredeshiem. Een
groep van 39 uit Duitsland afkomstige joodse kinderen
tussen de ca. 6 en 18 jaar verbleven tussen maart en juli
1939 in het Doopsgezinde broederschapshuis. Dankzij
de heer Hoekema uit Haarlem weten we dat het gedicht
waarschijnlijk is geschreven door Ursula Pintus. De
ouders van de kinderen waren of al overleden of in
Duitsland achtergebleven. De kinderen maakten deel uit
van de stroom joodse vluchtelingen die, nadat Hitler in
1933 aan de macht was gekomen, Duitsland
ontvluchtten
Herinneringspenning geslagen 12 april 1945
Ter gelegenheid van de Bevrijding werd in mei 1945 een
250-tal penningen geslagen, waarvan de meeste zinken
penningen door de Canadese militairen als herinnering
werden meegenomen naar Canada.
Snelle links
Zicht op Steenwiek vanaf
de Kaampe
© Copyright 2026 | A.
Brouwer
- Winkelen
- Eten & Drinken
- Cultuur
- Historie
- Ontstaan Steenwiek
- Stadsrechten & Wapen & Vlag
- Tachtig oorlog & Beleg 1580-1581
- Naderende & Oorlog 1940-1945
- Monumenten
- Verdwenen erfgoed
- Verdwenen ambachten
- Historische voorwerpen
- Dialect Steenwieks
- Steenwieker gewoonten
- Kunstenaar Hildo Krop
- Verhalen gebeurtenissen
- Aardewerk ESKAF
- Fanfare Korps Tot Steun in de Strijd
- Historie
- InSteenwiek
- UITagenda
- Doen
- Winkelen
- Eten & Drinken
- Cultuur
- Historie
- Ontstaan Steenwijk
- Stadsrechten & Wapen & Vlag
- Tachtigjarige oorlog & Beleg 1580-1581
- Naderende oorlog 1940-1945
- Monumenten
- Verdwenen erfgoed
- Verdwenen ambachten
- Historische voorwerpen
- Dialect Steenwieks
- Steenwieker gewoonten
- Kunstenaar Hildo krop
- Eskaf aardewerk
- Verhalen gebeurtenissen
- Fanfare korps Tot Steun in de Strijd
- Historie
- Ontdekken
- Inspiratie
- Plan je bezoek
- Beeldbanksteenwiek
- Contact
InSteenwiek